CEFURDS

Phát triển không gian Sài Gòn - TP. Hồ Chí Minh qua các bản đồ

(CEFURDS) - Sáng ngày 18/4/2017, tại khu vực tiền sảnh Thư viện Khoa học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh đã diễn ra buổi báo cáo chuyên đề “Phát triển không gian đô thị của Sài Gòn dưới thời Pháp thuộc (từ thế kỷ 18 đến năm 1954) thể hiện qua các bản đồ” do diễn giả PGS.TS.Tôn Nữ Quỳnh Trân - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Đô thị và Phát triển trình bày. Đây là buổi sinh hoạt khoa học nằm trong Tuần lễ kỷ niệm ngày sách Việt Nam (21/4/2017) và ngày sách, bản quyền thế giới (23/4) do Thư viện Khoa học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh tổ chức.


Tham dự buổi báo cáo chuyên đề có bà Nguyễn Thị Mai Thy - Phó Giám đốc Thư viện Khoa học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh, ThS. Lê Văn Năm - Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Đô thị và Phát triển, TS. Trương Hoàng Trương - Trưởng khoa Đô thị học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP. Hồ Chí Minh... và nhiều nhà nghiên cứu, nhiều bạn trẻ quan tâm đến lịch sử phát triển đô thị của Thành phố cùng có mặt.

IMG 3694 1

Trình bày tại buổi báo cáo, PGS.TS. Tôn Nữ Quỳnh Trân cho biết chuyên đề này là kết quả nghiên cứu rút gọn của đề tài Phát triển không gian đô thị của Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh thể hiện qua các bản đồ (từ thế kỷ XVIII đến 2005) được thực hiện trong suốt 3 năm (2010-2013) do Trung tâm Nghiên cứu Đô thị và Phát triển thực hiện. Trong thời lượng hơn 2 giờ đồng hồ, diễn giả đã trình bày và đưa ra những nhận xét mang tính khoa học, khách quan về quá trình phát triển không gian đô thị của thành phố Sài Gòn qua các thời kỳ lịch sử.

Sài Gòn từ trước năm 1698 đến năm 1802 đã trải qua những vai trò khác nhau qua nhiều giai đoạn lịch sử. Thoạt đầu, Sài Gòn chỉ là vùng đất biên viễn xa xôi đang trong quá trình khai phá, chịu sự cai quản lỏng lẻo của các Chúa Nguyễn. Đến khi Nguyễn Ánh vào đóng lực lượng tại đây, Sài Gòn trở thành thủ phủ của Nam Bộ, có vai trò chính trị quan trọng đối với vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Dưới triều Nguyễn, với việc Huế được lập thành Kinh Đô, Sài Gòn mất đi vai trò chủ đạo chính trị mà đô thị này đã có được vào cuối thế kỷ XVIII. Dù vai trò có thay đổi, nhưng không gian đô thị Sài Gòn vẫn phát triển không ngừng cho đến khi người Pháp chiếm đóng và thực hiện ý đồ quy hoạch của mình trên đô thị này.

Trong giai đoạn từ năm 1859 đến 1919, chịu tác động mạnh từ các chính sách của chính quyền thuộc địa, Sài Gòn dần dần định hình thành một đô thị có quy hoạch ngăn nắp, có hạ tầng xã hội tương đối đầy đủ và cơ sở hạ tầng đáp ứng kịp với phát triển xã hội. Thoát thai từ một đô thị điển hình của Việt Nam thời Nguyễn, Sài Gòn đã thay đổi mang tính bước ngoặt về không gian vật thể với hệ thống đường sá mở rộng, kênh rạch hợp lý, đường sắt, đường điện tín đáp ứng nhu cầu giao thông, liên lạc, các công trình dinh thự không những phù hợp với nhu cầu quản lý mà còn là những công trình mang tính mỹ thuật đô thị cao…, thì không gian xã hội cũng phát triển không kém. Tầng lớp tư sản ra đời cùng sự xuất hiện của giai cấp công nhân, giới trí thức yêu nước, trong đó có nữ giới, với vốn Tây học đã làm cho xã hội Sài Gòn càng phong phú độc đáo.

IMG 3700 1

Toàn cảnh buổi báo cáo

Trong giai đoạn 1919-1945, Sài Gòn-Chợ Lớn từ hai đô thị riêng lẻ đã nhập vào làm một, được gọi là Khu Sài Gòn – Chợ Lớn (1931). Tuy việc sáp nhập mang tính chất hành chính, nhưng phản ánh được thực chất phát triển đô thị của hai thành phố này, vì các yếu tố hạ tầng đô thị nối liền hai thành phố đã có từ trước, làm nền tảng cho sự hợp nhất này. Về mặt giao thông, hai thành phố đã được nối chặt chẽ với nhau cả về đường thủy lẫn đường bộ. Về đường thủy có kênh Tàu Hũ và rạch Bến Nghé, vào giai đoạn này lại có thêm con kênh Đôi và kênh Tẽ. Về đường bộ có đường Route Stratégique de Cholon à Saigon (đại lộ Trần Phú), Route haute de Cholon à Saigon (Nguyễn Trãi), Route basse de Cholon à Saigon – Đường “dưới” Chợ Lớn - Sài Gòn (Bến Hàm Tử - Chương Dương), thì vào giai đoạn này, còn có thêm đại lộ Gallieni (Trần Hưng Đạo) rộng rãi, tiện lợi. Việc sáp nhập còn đưa đến hiệu ứng tích cực cho nền kinh tế của Sài Gòn - Chợ Lớn hợp nhất. So sánh nền kinh tế của hai thành phố, ta thấy các lĩnh vực hoạt động kinh tế của hai nơi không giống nhau hoàn toàn. Giữa hai thành phố có một sự phân công hợp lý về hoạt động kinh tế. Trong khi Chợ Lớn mạnh về hàng hóa thì Sài Gòn lại mạnh trong hoạt động xuất khẩu. Sự phát triển kinh tế của hai thành phố là sự phối hợp nhịp nhàng giữa các tiềm năng tại chỗ với các yếu tố ngoại lai.

Từ năm 1945 đến năm 1954 là giai đoạn của cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp. Những cuộc chiến ác liệt, những bất ổn về chính trị đã ảnh hưởng mạnh lên tình hình kinh tế - xã hội của Sài Gòn khiến Thành phố không có những bước phát triển tích cực về không gian vật thể cũng như về kinh tế, xã hội, văn hóa. Sự mở rộng thiếu qui hoạch của Thành phố, dân số tăng nhanh, lại thêm sự yếu kém trong quản lý đã dẫn đến những hậu quả tiêu cực như cơ sở hạ tầng bị quá tải, môi trường bị ô nhiễm, các khu nhà ổ chuột lan rộng.. Cuộc sống Sài Gòn không ổn định vì những cuộc chuyển đổi quyền lực. Sài Gòn liên tiếp bị thay đổi về thể chế chính trị, về tập đoàn lãnh đạo, và liên tiếp hứng chịu những hậu quả của chiến tranh. Con đường phát triển đô thị của Sài Gòn trong thời gian này đã xuất hiện nhiều thách thức. Trong vòng 10 năm ấy, dân số của Sài Gòn đã tăng lên gấp ba, còn hạ tầng đô thị thì không được nâng cấp. Tình hình xã hội bất an thể hiện ở việc xây thêm các khu doanh trại và trại giam nằm giữa hai đô thị và về phía Tây bắc của Sài Gòn, thể hiện tính chất quân sự của thành phố. Trong tình hình bất an như thế, hẳn nhiên kinh tế của Sài Gòn đã không có được những bước phát triển đáng chú ý.

Vũ Ngọc Thành 

Urban Pictures

Xem hình ảnh về đô thị Sài Gòn tại đây.