CEFURDS

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – ĐÔ THỊ SÔNG NƯỚC

Thành phố Sài Gòn được xây dựng bên bờ sông Sài Gòn với cảng Bến Nghé tấp nập giao thương nội địa và với nước ngoài, vốn là một đô thị sông nước.


Hệ thống sông nước thiên nhiên của thành phố có sông Sài Gòn, sông Vàm Thuật, sông Nhà Bè, sông Soài Rạp, sông Chợ Đệm và những chi lưu như rạch Bến Nghé (quận 1), rạch Nhiêu Lộc – Thị Nghè, rạch Cầu Bông (quận 3), rạch Lò Gốm (Chợ Lớn), rạch Ong Lớn, rạch Ong Nhỏ, rạch Láng The, rạch Bầu Nông, rạch Tra, rạch Lăng, rạch Cầu Sơn, rạch Văn Thánh (quận Bình Thạnh), rạch Đĩa, rạch Nước Lên… Ngoài những đường nước như trên, thành phố còn có vùng đất ngập nước Thủ Thiêm ở phía Đông, vùng đất ngập mặn Cần Giờ ở phía Nam.

Mạng lưới sông nước của Thành phố Hồ Chí Minh phong phú không chỉ là do thiên nhiên tạo ra mà còn là thành phẩm lao động của nhiều thế hệ hướng đến sự tôn tạo tính chất sông nước của đô thị này.

1. Những dòng nước được khơi

Con kênh có quy mô đầu tiên tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay là kênh Ruột Ngựa, được đào vào năm 1772 để tăng cường chức năng giao thông phục vụ việc buôn bán hàng nông phẩm, nhất là lúa gạo của Vùng đồng bằng sông Cửu Long với Sài Gòn. Con đường lúa gạo này cần đến được cảng Bến Nghé để tiếp cận với thị trường trong nước hay nước ngoài. Lúc bấy giờ, con đường thủy cho ghe thuyền từ đồng bằng sông Cửu Long đến Bến Nghé là theo sông Chợ Đệm qua đến rạch Cát, rồi từ rạch Cát đến rạch Lò Gốm, sau đó mới thông đến rạch Bến Nghé rồi ra sông Sài Gòn. Đoạn từ rạch Cát đến rạch Lò Gốm không được thông thương lắm, thường xuyên bị ứ đọng. Chúa Nguyễn cho đào kênh giao thông tại đoạn tắc nghẽn ấy. Đốc chiến Nguyễn Cửu Đà là người được giao nhiệm vụ này, đã cho binh lính khai kênh, đóng cừ, nắn thẳng dòng nước, tạo nên được một con kênh thẳng tắp, ghe thuyền có thể qua lại dễ dàng. Kênh được đặt tên là kênh Ruột Ngựa (Mã Trường) vì hình dáng của nó thẳng tắp (Trịnh Hoài Đức, tr.42-43). Việc buôn bán của Sài Gòn nhờ đó ngày càng sầm uất. 

Con kênh có quy mô đầu tiên tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay là kênh Ruột Ngựa, được đào vào năm 1772 để tăng cường chức năng giao thông phục vụ việc buôn bán hàng nông phẩm, nhất là lúa gạo của Vùng đồng bằng sông Cửu Long với Sài Gòn. Con đường lúa gạo này cần đến được cảng Bến Nghé để tiếp cận với thị trường trong nước hay nước ngoài. Lúc bấy giờ, con đường thủy cho ghe thuyền từ đồng bằng sông Cửu Long đến Bến Nghé là theo sông Chợ Đệm qua đến rạch Cát, rồi từ rạch Cát đến rạch Lò Gốm, sau đó mới thông đến rạch Bến Nghé rồi ra sông Sài Gòn. Đoạn từ rạch Cát đến rạch Lò Gốm không được thông thương lắm, thường xuyên bị ứ đọng. Chúa Nguyễn cho đào kênh giao thông tại đoạn tắc nghẽn ấy. Đốc chiến Nguyễn Cửu Đàm là người được giao nhiệm vụ này, đã cho binh lính khai kênh, đóng cừ, nắn thẳng dòng nước, tạo nên được một con kênh thẳng tắp, ghe thuyền có thể qua lại dễ dàng. Kênh được đặt tên là kênh Ruột Ngựa (Mã Trường) vì hình dáng của nó thẳng tắp (Trịnh Hoài Đức, tr.42-43). Việc buôn bán của Sài Gòn nhờ đó ngày càng sầm uất.

Bản đồ sau đây được Trần Văn Học vẽ vào năm 1815, thể hiện hai khu đô thị Bến Nghé và Chợ Lớn, được bao quanh là Lũy Bán Bích ở phía Tây, rạch Thị Nghè phía Bắc, sông Sài Gòn phía Đông và rạch Bến Nghé chạy dọc ở phía Nam.  Ở Chợ Lớn là kênh Ruột Ngựa, rạch Lò Gốm, chưa có kênh Tàu Hũ:

Tuy kênh Ruột Ngựa đã được đào, nhưng qua đầu thế kỷ 19, việc buôn bán tại vùng Gia Định ngày càng phát triển, rạch Lò Gốm, dòng nước quanh co nối kênh Ruột Ngựa với rạch Bến Nghé không còn đủ sức cung ứng cho lượng ghe thuyền ngày càng đông. Cho nên, năm 1819, vua Gia Long ra lệnh khơi con kênh mới, nối thẳng kênh Ruột Ngựa với rạch Bến Nghé, thuyền bè không đi qua rạch Lò Gốm nữa. Công việc khơi kênh kéo dài đúng ba tháng thì hoàn thành. Con kênh mới được đặt tên là An Thông, tức là kênh Tàu Hũ. Khi John Whiteđến Đàng Trong (tháng 10 năm 1819) cũng là lúc kết thúc việc đào kênh. Ông cho biết, để đào kênh, người ta đã phải cắt rừng, cắt đầm, đã có 26.000 người được trưng dụng, luân phiên làm ngày đêm, 7.000 người chết vì lao lực và bệnh hoạn. Dọc hai bên bờ kênh được đắp thành hai con đường bộ, có hàng cây hoa sứ trồng dọc theo kênh (White, 1824, tr. 237). Con kênh mới này, cùng hai con đường bộ chạy dọc theo nó làm cho giao thông thủy bộ đều thuận lợi, đã giúp cho Chợ Lớn - Bến Nghé phát triển hơn trong việc buôn bán nông phẩm.

Urban Pictures

Xem hình ảnh về đô thị Sài Gòn tại đây.